Pedasa, günümüzde Bodrum’un Gökçeler mevkiinde yer alan ve Halikarnassos Yarımadası’nda kurulmuş sekiz ana Leleg kentinden biriydi. Antik kaynaklar Lelegleri Karialıların ataları olarak tanımlasa da, arkeolojik veriler onların kendilerine özgü mimari biçimler ve geleneklerle karakterize edilen ayrı bir kültürel kimliğe sahip olduklarını göstermektedir. Tarihsel açıdan Pedasa, MÖ 546’daki Pers istilasına ve MÖ 499’daki İyon Ayaklanması sırasında Perslere karşı uzun süreli direniş gösteren tek Karia kenti olmasıyla dikkat çeker. Kent, MÖ 4. yüzyılda Mausolos tarafından gerçekleştirilen synoikismos (siyasal birleşme) sonrasında siyasi bağımsızlığını kaybetmiş olsa da, arkeolojik veriler yerleşimin Bizans Dönemi’ne kadar devam ettiğini göstermektedir.
Pedasa’daki arkeolojik araştırmalar, 1896 yılında W. R. Paton ve J. L. Myres’in kentin yerini tespit edip tanımlamasıyla başlamıştır. Alan daha sonra 20. yüzyılın ortalarında G. E. Bean ve J. M. Cook tarafından incelenmiş, 1970’lerde ise W. Radt bölgenin kendine özgü Leleg mimarisi ve yerleşim modellerine odaklanan kapsamlı yüzey araştırmaları yürütmüştür. Sistematik bilimsel kazılar 2007 yılında Adnan Diler tarafından başlatılmış ve böylece Pedasa, kapsamlı arkeolojik kazılarla araştırılan ilk Leleg kenti olmuştur.
Pedasa’nın yerleşim düzeni, savunma amacıyla sırtlar ve tepelerden yararlanan engebeli bir araziye dağılmış durumdadır. Kent merkezini, kulelerle güçlendirilmiş iç ve dış surlardan oluşan eşmerkezli bir savunma sistemine sahip akropolis (Gökçeler Kalesi) oluşturmaktadır. İç kalede, hanedanlık konutu olarak yorumlanan çift kuleli bir yapı olan Dipyrgon yer almaktadır. Kalenin dışında kırsal peyzaj, kuru taş örgü tekniği ve bindirmeli tonozlarla inşa edilmiş, hem tarımsal hem de savunma amaçlı kullanılan dairesel ve karma planlı çiftlik yerleşimleri olan “bileşik yapılar” (compounds) ile karakterize edilmektedir.
Dinsel yaşam, akropolis surlarının dışında bulunan Athena Kutsal Alanı etrafında şekillenmiştir. MÖ 10. yüzyıldan Roma Dönemi’ne kadar kullanım gören kutsal alanda, bir teras üzerine inşa edilmiş in antis planlı bir tapınak bulunmaktaydı. Kazılarda, MÖ 2. yüzyıla tarihlenen bir Athena heykeli ve alanın kimliğini doğrulayan yazıtlar da dâhil olmak üzere önemli adak eşyaları ortaya çıkarılmıştır. Herodotos, bu kutsal alanla ilgili yerel bir efsaneyi aktararak Athena’nın rahibesinin yaklaşan kehanetleri haber vermek için sakal çıkardığını belirtmektedir. Ayrıca son dönem kazılarında, kayaya oyulmuş bir sunak ve dairesel bir temenos duvarı içeren Açık Hava Kutsal Alanı (Altar Tepesi) tespit edilmiştir. Burada MÖ 8.–4. yüzyıllara tarihlenen atlı figürinler ele geçirilmiştir.
Pedasa nekropolü, Leleg toplumsal yapısına ilişkin bilgiler sunan iki temel mezar tipiyle ayırt edilir: taş tümülüsler ve platform mezarlar. Tümülüsler, dairesel bir krepis duvarı, bir dromos (giriş koridoru) ve bindirmeli tonozlu bir mezar odası içeren anıtsal aile mezarlarıdır. Bölgeye özgü olan platform mezarlar ise, kremasyon gömüleri için tasarlanmış çok sayıda taş sanduka içeren dikdörtgen planlı yapılardır. Bu platformlar, Geç Tunç Çağı’ndan (MÖ 12. yüzyıl) Arkaik Dönem’e kadar kesintisiz biçimde kullanılmıştır. Özellikle Savaşçı Tümülüsü (T79) başta olmak üzere bu mezarlarda yapılan kazılar, silahlar ve kremasyon kapları gibi mezar buluntularını ortaya çıkarmıştır.
Kaynaklar:
Diler, A. ve S. Topaloğlu. 2019. “Pedasa Açık Hava Kutsal Alanı,” Doğudan Batıya 70. Yaşında Serap Yaylalı’ya Sunulan Yazılar, ed. A. Erön ve E. Erdan, Ankara, 1–16.
Diler, A. 2020. “Taşların Efendisi Leleg Halkının Ana Kenti Pedasa’da Geç Tunç-Erken Demir Çağı’nda Yaşam ve Ölüm,” The Carians, From Seafarers to City Builders, ed. O. J. Henry ve A. Belgin-Henry, İstanbul, 254–273.
Diler, A. et al. 2021. “Pedasa Kazı ve Araştırmaları,” bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi 1/1, 182–267.
Görseller:
A. Diler, 2021
Bora Bilgin, 2025
Tayfun Bilgin, 2025