Stratonikeia (günümüzde Eskihisar), antik Karia bölgesinin iç kesimlerinde yer alan önemli bir kentti. “Beyaz mermer kenti” olarak bilinen Stratonikeia, Tunç Çağı’ndan günümüze kadar kesintisiz yerleşime sahne olmasıyla dikkat çeker. Kent, Yatağan Ovası’nın batısında, Kadıkulesi Tepesi’nin kuzey yamacında yer almaktadır. Karia iç bölgelerini kıyıyla birleştiren önemli antik ticaret yolları üzerinde bulunuyordu; özellikle Büyük Menderes Vadisi’ni Mylasa ve Keramos limanına bağlayan güzergâh üzerinde stratejik bir konuma sahipti. Kent toprakları içerisinde iki büyük kutsal alan bulunuyordu: Lagina’daki Hekate Kutsal Alanı (kutsal bir yolla kente bağlıydı) ve Panamara’daki Zeus Kutsal Alanı.
Yerleşim tarihi boyunca çeşitli adlar taşımıştır. Geç Tunç Çağı’na ait Hitit metinlerinde geçen Atriya adlı kentin, bazı araştırmacılar tarafından Stratonikeia’nın öncülü olduğu düşünülmektedir. Antik kaynaklar, yerleşimin Arkaik Dönem’de Khrysaoris (“Altın Kılıç”) ve Klasik Dönem’de ise İdrias veya Hekatesia adlarıyla anıldığını kaydeder. MÖ 3. yüzyılda (yaklaşık MÖ 281–261), kent bir Seleukos kralı ( I. Seleukos Nikator veya oğlu I. Antiokhos Soter) tarafından yeniden kurulmuş ve yeniden adlandırılmıştır. Kent, önce I. Seleukos’un, ardından onun oğlu I. Antiokhos’un eşi olan, Demetrios Poliorketes’in kızı Kraliçe Stratonike onuruna Stratonikeia adını almıştır. MS 117–161 yılları arasında, Hadrianus ve Antoninus Pius dönemlerinde kent Hadrianopolis adıyla anılmıştır. Türk fethinden sonra, 11. yüzyılın sonlarından itibaren yerleşim zamanla Eskihisar adını almıştır.
Arkeolojik veriler, bölgedeki yerleşimin MÖ 3. binyıla kadar uzandığını göstermektedir; ancak kentin asıl gelişim dönemi, bir Seleukos askerî kolonisi (katoikia) olarak örgütlendiği Helenistik Dönem’de başlamıştır. Daha sonra Rodos egemenliğine girmiş, ancak MÖ 167’de Roma Senatosu’nun Karia’yı özgür ilan etmesiyle bu durum sona ermiştir. Mithridates VI’ya karşı yürütülen savaşlar sırasında (MÖ 88), kuşatma görmesine rağmen Stratonikeia Roma’ya sadık kalmıştır. Bunun üzerine MÖ 81’de Sulla ve Roma Senatosu kente özerklik, vergi muafiyeti ve Keramos limanı üzerinde denetim hakkı vermiştir. Kent MÖ 40’ta Part birlikleri tarafından yağmalanmış, ancak Roma yardımıyla yeniden toparlanmıştır. Geç Antik Çağ boyunca refahını koruyarak bir piskoposluk merkezi olarak varlığını sürdürmüş, ancak MS 7. yüzyıldan itibaren küçülmeye başlamıştır.
Evliya Çelebi (17. yüzyıl), Richard Pococke (1740) ve Richard Chandler (1764) gibi erken dönem gezginler alanı ziyaret ederek kalıntıları ve yazıtları kaydetmiştir. Sistematik kazılar 1977 yılında başlamış ve günümüze kadar neredeyse kesintisiz devam etmiştir. Stratonikeia, 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınmıştır.
Gymnasion: MÖ 2. yüzyılda, muhtemelen Rodos’un yenilgisinden (MÖ 167) sonra inşa edilmiştir. 105 × 267 metre ölçüleriyle Küçük Asya’da bilinen en büyük gymnasiondur.
Bouleuterion: Kent merkezinde yer alan bu dikdörtgen yapı yarım daire biçimli yaklaşık 500 kişilik bir oturma bölümüne (koilon) sahiptir. Duvarlarındaki önemli yazıtlar bulunmaktadır. Bunlar arasında, Yunanca bilinen en eksiksiz nüsha olan Diocletianus’un Fiyat Fermanı (MS 301) ile yerel takvimin aylarını ve günlerini listeleyen MÖ 1. yüzyıla ait Menippos Takvimi yer alır.
Kuzey Kent Kapısı ve Cadde: İki kemerli geçide (dipylon) sahip anıtsal bir giriş yapısıdır; geçitlerin arasında yarım daire planlı bir nymphaeum (çeşme) bulunmaktadır. Kapı, 8,70 metre genişliğindeki sütunlu bir caddeye açılmaktadır. Bu iki girişin, Hekate ve Zeus kutsal alanlarından gelen ayrı tören alayları için kullanıldığı düşünülmektedir.
Tiyatro: Yaklaşık 9.000–12.000 seyirci kapasiteli Greko-Romen tipte bir tiyatrodur. Dionysos’a adanmış olup daha sonra Augustus Dönemi’nde yenilenmiştir.
Surlar: Savunma sistemi, Kadıkulesi sığınma kalesi ile Seleukoslar tarafından MÖ 260’lı yıllarda inşa edilen 3.600 metre uzunluğundaki kent surlarını kapsamaktadır. Surlar, topçu savunması için tasarlanmış nadir bir “altıgen kule” örneği içermektedir.
Türk Dönemi Yapıları: Alanda 14.–15. yüzyıllara tarihlenen Selçuk Hamamı, Osmanlı dönemine ait Şaban Ağa Camii ve inşalarında antik mermer blokların kullanıldığı çok sayıda geleneksel ev ve köy meydanı bulunmaktadır.
Kaynaklar:
Söğüt, B. 2019. Stratonikeia (Eskihisar) ve Kutsal Alanları, İstanbul.
Söğüt, B. 2020. “Stratoniceia’s Settlement History and Urban Fabric,” in The Carians, From Seafarers to City Builders, eds. O. J. Henry & A. Belgin-Henry, İstanbul, 488–503.
Söğüt, B. (ed.) 2024. From Antiquity to Modern Times Stratonikeia, İstanbul.
– Büyüközer, A. “Research in Stratonikeia’s Territory,” 94–121.
– Durnagölü, N. & E. Özdemir Candur. “The Gymnasion,” 190–201.
– Oğuzhanoğlu, U. “Bronze Age in the Yatağan Plain: The Building Blocks of Stratonikeie and Atriya,” 58–73.
– Özdemir, M. T. “The Hexagonal Tower in the Defensive System of Stratonikeia,” 170–192.
– Özdemir, M. T. & B. Söğüt. “The North City Gate and The North Street,” 246–259.
– Sarıiz, E. & A. T. Tek. “The Coins of Stratonikeia,” 362–369.
– Sezgin, T. “The Theater,” 216–233.
– Söğüt, B. “Settlement in Stratonikeia During and After the Iron Age,” 74–93.
– Söğüt, B. “The Bouleuterion,” 202–215.
– Türkoğlu, İ. “Stratonike, The Seleukid Quenn,” 30–43.
Görseller:
B. Söğüt, 2024
Bora Bilgin, 2025
Tayfun Bilgin, 2025