Günümüzde Muğla ilinin Turgut Mahallesi’nde yer alan Lagina, Karia’da tanrıça Hekate’ye adanmış antik bir kutsal alandır. Stratonikeia kentine 9 kilometre uzunluğundaki kutsal bir yol ile idari olarak bağlı olan Lagina, antik dünyada Hekate’ye adanmış bilinen tek anıtsal tapınaktır.
Hekate, Yunan dünyasının diğer bölgelerinde genellikle ikincil bir tanrıça olarak bilinirken, Lagina’da kentin koruyucusu ve kurtarıcısı konumundaydı. Alan, en az MÖ 4. yüzyıldan Roma İmparatorluk Dönemi’ne kadar kesintisiz bir dini geçmiş sergilemekte olup yerel Kar gelenekleri, Helenistik yenilikler ve Roma siyasi bağlılığını bir araya getiren özgün bir mimari karaktere sahiptir.
Kutsal alan üç ana evrede gelişerek yerel bir kült merkezinden bölgesel ölçekte önemli bir kutsal alana dönüşmüştür. Arkeolojik bulgular, burada MÖ 4. yüzyıl kadar bir kült alanının ve muhtemelen daha küçük bir tapınak ya da sunağın bulunduğunu göstermektedir. Yazıtlar, Lagina’nın Stratonikeia’ya katılmadan önce yakınlardaki Koranza kentinin bir demosu (idari alt birimi) olduğunu belirtmektedir. Alanın anıtsal ölçekte yeniden düzenlenmesi MÖ 2. yüzyılın sonlarında başlamıştır. Bu evrede büyük pseudodipteros planlı tapınak inşa edilmiş ve kutsal alan genişletilmiştir. MÖ 40 yılında Quintus Labienus tarafından gerçekleştirilen yağmanın ardından kutsal alan, İmparator Augustus tarafından sağlanan mali kaynaklarla restore edilmiştir. Alan, Roma İmparatorluk Dönemi’nin erken evrelerinde kutsal alanı çevreleyen Dor düzenindeki stoaların inşasıyla son mimari biçimine ulaşmıştır. MS 365 yılında kutsal alanı tahrip eden büyük deprem sonrasında sunak özgün işlevini kaybetmiş ve MS 4.–6. yüzyıllar arasında kullanılan büyük bir bazilika inşa edilmiştir. Bu yapı, kutsal alandaki yıkılmış yapılardan devşirilen mimari bloklar kullanılarak yapılmış olup, özellikle Hekate Tapınağı’nın naos duvarlarına ait kabartmalı friz blokları yeniden kullanılmıştır.
Lagina’nın mimarisi, farklı mimari düzenlerin bir arada kullanılması ve MÖ 4. yüzyıl mimari üsluplarının sonraki dönemlerde yeniden canlandırılmasını ifade eden “İyon Rönesansı” ile bağlantısı bakımından dikkat çekicidir.
Hekate Tapınağı
Lagina’daki Hekate kültü, Akdeniz dünyasının diğer bölgelerindeki Hekate tapınımından belirgin biçimde farklıdır. Yunan dünyasının genelinde Hekate çoğunlukla üç gövdeli olarak tasvir edilir ve büyücülük, hayaletler ve yol ayrımlarıyla ilişkilendirilirdi. Lagina’da ise daima tek gövdeli olarak betimlenmiş ve iyiliksever bir kent koruyucusu ile siyasi arabulucu rolü üstlenmiştir. Stratonikeia sikkeleri onu elinde bir meşale ve bir phiale (libasyon kâsesi) taşırken göstermekte, böylece büyüyle değil kamusal ritüellerle ilişkili yönünü vurgulamaktadır.
Tapınak, iç sütun sırasının kaldırılmasıyla geniş bir dolaşım alanı oluşturan pseudodipteros planına sahiptir ve alışılmadık şekilde 8 × 11 sütun düzeni kullanılmıştır. Yapı beş basamaklı bir krepis üzerinde yükselmekte ve kuzeybatı–güneydoğu doğrultusunda uzanmaktadır. Tapınak, karmaşık bir mimari düzen kombinasyonu sergiler; peristasiste (dış sütun dizisi) Attika-İyon kaideleri üzerine oturan Korinth düzeni sütunlar yer alırken, pronaosta (ön giriş bölümü) Efes tipi kaideler üzerinde yükselen in antis İyon sütunları bulunmaktadır. Tapınağın dört cephesini çevreleyen kabartmalı frizlerde farklı mitolojik ve alegorik sahneler tasvir edilmiştir.
Yarım daire planlı anıtsal bir giriş yapısı (propylon), kutsal alana erişimi sağlamaktaydı. İyon sütunlarıyla donatılmış olan bu yapı, apsidal ve dikdörtgen plan unsurlarını birleştiren özgün bir tasarıma sahipti. Roma Dönemi’nde kutsal alanın dört tarafı Dor düzenindeki stoalarla çevrilerek içe dönük, kapalı bir kutsal alan oluşturulmuştur. Tapınağın giriş ekseniyle hizalanmış büyük U biçimli bir sunak, yapının güneydoğusunda yer almaktaydı.
Resim yazısı: Helenistik tapınağın tabanının altında, arkeologlar MÖ 4. yüzyıla tarihlenen daha eski bir kült yapısına ya da sunağa ait duvar kalıntılarını ortaya çıkarmışlardır.
Kaynaklar:
Büyüközer, A. 2018. “The Sanctuary of Hekate at Lagina in the 4th Century BC,” Arkhaia Anatolika 1, 15–30.
Gider-Büyüközer, Z. 2020. “Lagina,” The Carians, From Seafarers to City Builders, ed. O. J. Henry ve A. Belgin-Henry, İstanbul, 124–139.
Herring, A. 2022. “Hekate of Lagina: A goddess performing her civic duty,” Anatolian Studies 72, 141–165.
Newton, C. T. 1863. A History of Discoveries at Halicarnassus, Knidos, and Branchidae I-II, London.
Pedersen, P. 2012. “Lagina and the Ionian Renaissance,” Stratonikeia’dan Lagina’ya (Fs A. A. Tırpan), ed. B. Söğüt, İstanbul, 513–525.
Söğüt, B. 2008–2021. Lagina Kazı, Koruma ve Onarım Çalışmaları, https://www.pau.edu.tr/lagina
Tırpan, A. A., Z. Gider ve A. Büyüközer. 2012. “The Temple of Hekate at Lagina,” Dipteros und Pseudodipteros: Bauhistorische und archäologische Forschungen BYZAS 12, İstanbul, 181–202.
Görseller:
C. T. Newton, 1863
A. Herring, 2022
Bora Bilgin, 2025
Tayfun Bilgin, 2025
Reha Özer, 2025