Antik Termera kenti, antik Karya’da Bodrum yarımadasının batı kesiminde yer alan önemli bir Erken Demir Çağı yerleşimidir. Günümüzde Asarlık olarak bilinen kentin akropolisi, Aspat Tepesi’nin yaklaşık 3 kilometre kuzeydoğusunda bulunan modern Mandıra (Akçaalan) köyü yakınında yer almaktadır. Termera’nın egemenlik alanı Asarlık Tepesi’nden kıyıya kadar uzanmaktaydı. Aspat Tepesi’nin (antik Strobilos) batısında bulunan ve dar bir dere yatağına sahip kıyısal alüvyal alan, Demir Çağı boyunca Termera’nın doğal limanı olarak hizmet vermiştir. Antik çağ coğrafyacısı Strabon, kentin İstanköy (Kos) Adası’ndaki Skandorion Burnu’nun karşısında yer alan Termerion yakınında bulunduğunu belirtirken, Plinius kenti Bargylia ile Karyanda arasında konumlandırmıştır.
Antik dönem kaynakları Termera’nın, Karyalıların ataları olarak tanımlanan yerli bir topluluk olan Lelegler tarafından kurulduğunu belirtir. Kentin adı ilk kez MÖ 454/453 yılına ait Atina Haraç Listeleri’nde kaydedilmiştir. Kentin adı ve siyasi egemenliğine ilişkin kanıtlar, arka yüzlerinde “TEPMEPIKON” yazısını taşıyan MÖ 5. yüzyıla tarihlenen gümüş sikkelerin bulunmasıyla da açık biçimde belgelenmiştir.
Arkeolojik veriler, Termera’nın Geç Miken sonrası dönem ile Demir Çağı boyunca yarımadanın en önemli yerleşimi olduğunu göstermektedir. MÖ 5. yüzyılın başlarında kent, Tymnes’in oğlu Histiaios’un öne çıktığı yerel bir Karya hanedanı tarafından yönetilmiştir. Bu dönemde Termera önemli bir refah ve siyasi güç merkeziydi; Atina’ya ödediği iki buçuk talentlik verginin komşu kentlerin ödediğinnden daha çok olması, Termera’nın zengin ve büyük bir yerleşim olduğuna işaret eder. Ancak Termera, Mausolos’un MÖ 367 yılında başkentini Halikarnassos’a taşımasının ardından siyasi üstünlüğünü kaybetmiş ve zamanla önemini yitirmiştir. Roma Dönemi’nde ise Yaşlı Plinius, Termera’dan “civitas libera” (özgür kent) olarak söz etmiştir.
Termera’nın araştırılması 19. yüzyılda başlamıştır. C.T. Newton, 1862–1863 yıllarında bölgede ilk incelemeleri gerçekleştirmiş ve başlangıçta Aspat’taki (Strobilos) Bizans kalıntılarını Termera olarak tanımlamıştır. İlk sistematik kazılar ise 1886–1887 yıllarında W. R. Paton tarafından Asarlık nekropolünde yürütülmüştür. Paton, alandaki Arkaik Dönem kalıntılarının Dor yerleşimcilere değil, yerli Karyalı/Leleg nüfusa ait olduğunu ortaya koymuştur. 1950’lerde G. E. Bean ve J. M. Cook bölgeyi ziyaret etmiş ve Asarlık ile Aspat alanlarını doğru biçimde Termera ile ilişkilendirmiştir. Daha sonra 1970’lerde W. Radt tarafından Leleg yerleşimlerine yönelik kapsamlı yüzey araştırmaları gerçekleştirilmiştir. En son olarak, Prof. Dr. Adnan Diler’in başkanlığında 2011–2012 yıllarında yürütülen kapsamlı yüzey araştırmaları ve kurtarma kazıları, Geç Tunç Çağı’ndan Erken Demir Çağı’na uzanan verileri ortaya çıkarmış; böylece kentin kesin konumu ve sınırları yeniden tanımlanmıştır.
Termera, güçlü savunma sistemleri ve çeşitli mezarlık alanlarıyla karakterize edilen klasik bir Anadolu tepe yerleşimi modelini yansıtmaktadır. Merkezî iç kale (sitadel), Asarlık Tepesi’nin zirvesinde yer almakta olup yarı Kiklopik ve kaba poligonal örgü tekniğiyle inşa edilmiş iç ve dış surlarla yoğun biçimde tahkim edilmiştir. İç kalenin ana kapısı, üçgen ya da piramidal cepheli anıtsal bir girişe sahiptir ve bu özellik eski Anadolu, Hitit ve Miken mimari geleneklerini yansıtmaktadır. Kale içerisinde konut yapıları ile en yüksek noktada kayaya oyulmuş ve sıva ile kaplanmış büyük bir sarnıç bulunmaktadır.
Termera, akropolisten dışarıya doğru yayılan geniş mezarlık alanlarıyla tanınmaktadır. Nekropollerde, iri ve kabaca yontulmuş andezit bloklardan inşa edilmiş platform mezarlar öne çıkmaktadır. Alanda ayrıca taş tümülüsler ve kayaya oyulmuş oda mezarlar da bulunmaktadır.
Akropolis ile Aspat’taki limanı birbirine bağlayan geniş bölge, antik tarım terasları, zeytinyağı işlikleri ve sınır duvarları kaplıdır.
Kaynaklar:
Diler, A. 2017. “Early Iron Age Termera (Asarlık): Some Notes on the Lelegian Settlements and their Impacts on Karian Identity,” in Karia Arkhaia (La Carie, des origines à la période pré-hékatomnide – 14–16 November İstanbul 2013), eds. H. Olivier & K. Konuk, 507–546.
Diler, A., Ş. Gümüş, N. Seda Eryılmaz & M. Çur. 2014. “Bodrum Yarımadası Leleg Yerleşimleri, Adalar, Aspat (Strobilos), Kissebükü (Anastasioupolis), Damliboğaz (Hydai), Sedir Adası (Kedreai),” AST 31/2, 419–436.
Görseller:
Bora Bilgin, 2026
Tayfun Bilgin, 2026