Alinda, günümüzde Aydın’ın Karpuzlu ilçesinde (eski adıyla Demircidere), Karpuzlu ovasına hâkim bir sırtın dik yamaçları üzerinde yer almaktadır. Tarihsel olarak araştırmacılar, fonetik benzerliklere dayanarak Alinda’yı Hitit metinlerinde geçen Iyalanda kentiyle özdeşleştirmiştir; ancak son araştırmalar, Iyalanda’nın Büyük Menderes Vadisi’nde daha doğuda yer almış olabileceğini öne sürmektedir.
Alinda, MÖ 5. yüzyıla ait Delos Deniz Birliği vergi listelerinde yer almakta ve ödediği yüksek miktardaki vergi, kentin erken dönemlerde önemli bir ekonomik potansiyele sahip olduğunu göstermektedir. Kent, MÖ 4. yüzyılda, Karia kraliçesi Ada’nın, kardeşi Pixodaros tarafından sürgün edildikten sonra buraya çekilip güçlü savunma sistemlerinden yararlanarak Alinda’yı bir üs olarak kullanmasıyla önem kazanmıştır. Alinda antik çağ tarihçisi Arrianos tarafından Karia’nın en güçlü kalelerinden biri olarak tanımlanır. Kraliçe Ada MÖ 334 yılında kenti Büyük İskender’e teslim ederek onunla bir ittifak kurmuş ve satraplık yetkisini yeniden kazanmıştır. Helenistik dönemde, özellikle MÖ 3. yüzyılın sonlarında kent, Makedon krallarının yerel hanedanı ve yöneticisi olan Olympikhos’un ikametgâhı olarak hizmet vermiştir. Kent, Roma ve Bizans dönemlerinde de yerleşim görmeye devam etmiş ve sonunda Stauropolis (Aphrodisias) metropolitliğine bağlı bir piskoposluk merkezi hâline gelmiştir.
Alinda’da şimdiye kadar kapsamlı bir kazı yapılmamış olmakla birlikte, alan 1997–2001 yılları arasında V. Özkaya tarafından, 2007–2011 yılları arasında ise Avusturya Bilimler Akademisi tarafından yüzey araştırmalarıyla incelenmiştir. 2020 yılında Murat Çekilmez tarafından yeni bir disiplinlerarası araştırma projesi başlatılmıştır.
Kent, büyük olasılıkla Hekatomnoslar döneminde inşa edilmeye başlanmış karmaşık bir savunma sistemiyle korunmuştur. Bu sistem, bir iç kale ile iyi korunmuş kesme taş kulelere sahip aşağı şehir surlarından oluşmaktadır. Ticari merkez olan agora, yaklaşık 100 metre uzunluğundaki devasa üç katlı bir pazar yapısıyla (Güney Stoa) tanımlanır; yapının alt depolama odalarının ve istinat duvarlarının önemli bölümleri günümüze ulaşmıştır. Tiyatro, agoranın güneybatısında yer almakta olup taş döşeli antik bir yolla ulaşılmaktadır. Cavea (oturma sıraları) ve analemma duvarları iyi korunmuş durumdadır; yükseltilmiş sahne zemini ise Trémaux gibi erken dönem gezginler tarafından da kaydedilmiştir. Bir diğer iyi korunmuş yapı, iç kalenin batısındaki boynu aşan ve suyu kayaya oyulmuş sarnıçlardan oluşan karmaşık bir sisteme taşıyan su kemeri köprüsüdür. Bazı araştırmacılar bu su sistemini Roma dönemine tarihlendirirken, son yüzey araştırmaları onu Helenistik dönemle ilişkilendirmektedir.
Kentin çevresinde, Klasik dönemden Roma dönemine kadar kullanım görmüş lahitler ve “sunak mezarlar” dâhil çeşitli mezar tiplerini barındıran geniş nekropolis alanları bulunmaktadır. Günümüzde yalnızca temelleri korunmuş olan tapınak, akropolis platosunda yer almaktadır. Hangi tanrıya adandığı bilinmemekle birlikte, mimari açıdan Labraunda’daki Zeus Tapınağı ile benzerlik göstermekte ve MÖ 4. yüzyıla tarihlenmektedir. Erken dönem gezginler, agoranın kuzeyinde bir stadyumdan da söz etmektedir; ancak bugün bu yapıya ait çok az iz görülebilmektedir.
Alinda Tiyatrosu
Alinda Agorası
Kaynaklar:
Çekilmez, M. ve E. Dereboylu Poulain. 2020. “Alinda Antik Kentinde Eski Belgeler ve Yeni Araştırmalar,” Alinda Araştırmaları I, ed. M. Çekilmez ve U. Kapuci, Aydın, 1-32.
Çekilmez, M., et al. 2020. “2020 Yılı Alinda Antik Kenti Merkezi ve Çevresinde Arkeolojik Yüzey Araştırması-Belgeleme Çalışmaları (1. Sezon),” Alinda Araştırmaları I, ed. M. Çekilmez & U. Kapuci, Aydın, 99-146.
Güngörmüş, Ö. 2020. “Alexander the Great, Ada and Alinda,” Alinda Araştırmaları I, ed. M. Çekilmez & U. Kapuci, Aydın, 63-74.
Konecny, A. L. ve P. Ruggendorfer. 2014. “Alinda in Karia: The Fortifications,” Hesperia 83/4, 709–746.
de Laborde, L. 1838. Voyage de l’Asie Mineure Par Mrs. Alexandere de Laborde, Becker, Hall et Leon de Laborde, Paris.
Ruggendorfer, P. 2020. “Alinda – A Strong Fortified Settlement in Northern Caria,” The Carians, From Seafarers to City Builders, ed. O. J. Henry ve A. Belgin-Henry, İstanbul, 466-479.
Reinach, S. 1888. Voyage archéologique en Grèce et en Asie Mineure, sous la direction de M. Philippe Le Bas (1842-1844), Paris.
Görseller:
L. de Laborde, 1838
S. Reinach, 1888
A. L. Konecny & P. Ruggendorfer, 2014
Tayfun Bilgin, 2025
Ertuğrul Anıl, 2025, 2026
Bora Bilgin, 2025, 2026
Reha Özer, 2026