Euromos, antik Karia bölgesinin önemli kentlerinden biri olup, Mylasa’nın (bugünkü Milas) yaklaşık 12 km kuzeybatısında yer almaktadır. Kent, tepelerle çevrili düz bir arazi üzerinde, günümüzdeki Milas–Söke karayoluna paralel uzanan bir kuzey-güney antik yol aksı boyunca konumlanmıştır. Ayrıca, geçmişte denizle bağlantılı olduğu düşünülen Yaşyer Ovası’na hâkim bir noktada bulunması, erken dönem Euromos’un bir kıyı yerleşimi olabileceğini düşündürmektedir.
Yerleşime ait izler MÖ 8. yüzyıla kadar uzanmakla birlikte, Euromos’a ilişkin en erken yazılı kayıt, kentin MÖ 454/453 yıllarında Delos Birliği’ne vergi ödeyen bir üye olarak anılmasıdır. Kent, Atina vergi listelerinde Kyromos / Hyromos adıyla geçmektedir. Euromos adı ise, Mausolos’un MÖ 4. yüzyıldaki Helenleştirme politikaları sırasında benimsenmiştir. MÖ 2. yüzyılın başlarında, kent bir süreliğine Makedonya Kralı V. Philippos’un egemenliği altında Philippoi olarak adlandırılmıştır. Apameia Barışı’ndan (MÖ 188) sonra kent Rodos etkisi altına girmiş, ancak komşu Mylasa’nın baskın konumu karşısında zorluk yaşamıştır. Daha sonra bağımsızlığını yeniden kazanan Euromos, üzerinde Zeus Lepsynos, çifte balta (labrys) ve kartal betimlemeleri bulunan kendi sikkelerini basmıştır. Euromos, Roma Dönemi’nde gelişme göstermiş ve bağımsız bir kent-devlet olarak varlığını sürdürmüştür. Roma dönemi kaynaklarında geçen Euromensium Oppida (Euromos kentleri) ifadesi, Euromos, Olymos, Khalketor ve Pidasa’yı kapsayan bir sympoliteia ya da yerleşim federasyonuna işaret etmektedir. Günümüzde görülen tapınak ile hamam kompleksi gibi önemli yapıların inşası da bu dönemde gerçekleşmiştir. Bizans Dönemi’nde kentte yaşam devam etmiş, ancak idari olarak Mylasa Piskoposluğu’na bağlanmıştır.
18. ve 19. yüzyıllarda alan, Chandler, Choiseul-Gouffier ve Charles Fellows gibi gezginler tarafından ziyaret edilerek belgelenmiş; bu çalışmalar daha çok Zeus Lepsynos Tapınağı üzerine yoğunlaşmıştır. İlk sistematik kazılar da 1969–1975 yılları arasında Ümit Serdaroğlu tarafından yine tapınak çevresinde gerçekleştirilmiştir. Günümüzde devam eden kazılar ise 2011 yılında Abuzer Kızıl tarafından başlatılmış ve çalışmalar tapınağın ötesine genişletilmiştir. Bu kapsamda, ovada yer alan ve Helenistik Dönem kökenli olup Roma döneminde de kullanılan agora, yamaçta yaklaşık 2000–2500 seyirci kapasiteli tiyatro, nekropoller, hypokaust sistemi ve mozaik zeminleri ile dikkat çeken bir Roma hamamı, yuvarlak ve kare planlı kulelerle güçlendirilmiş 2,5 km uzunluğundaki sur sistemi ile kentin kuzey ve güneyindeki mezarlık alanları araştırılmaktadır.
Zeus Lepsynos Tapınağı
Euromos’taki en dikkat çekici yapı, Küçük Asya’nın en iyi korunmuş tapınaklarından biri olan Zeus Lepsynos Tapınağı’dır. Günümüze ulaşan tapınak, Roma İmparatorluk Dönemi’ne (Hadrianus devri, yaklaşık MS 2. yüzyıl) tarihlenmekte olup, Korinth düzeninde ve 6×11 sütun planında inşa edilmiştir. Yivsiz olarak bırakılmış bazı sütunlar sebebiyle tapınağın hiçbir zaman tamamlanmadığı tahmin edilmektedir. Tapınağın güney cellasındaki bir orthostat üzerinde bulunan iki yanında kulaklarla birlikte gösterilmiş çifte balta sembolü yüzünden buradaki Zeus Lepsynos kültünün kehanetle ilgili olduğunu düşündürmektedir. Bazı sütunlar üzerinde Yunanca adak yazıtları bulunmaktadır.
Kazılar, Roma dönemine ait bu tapınağın, daha erken Arkaik ve Helenistik kutsal alanların üzerine kurulduğunu ortaya koymuştur. Son yıllarda ele geçen buluntular arasında arkaik dönem pişmiş toprak mimari elemanlar ile Helenistik bir sunak yer almaktadır. 2021 ve 2022 yıllarında gerçekleştirilen kazılarda, Arkaik Dönem’e ait önemli kouros heykelleri gün ışığına çıkarılmıştır. Bunlardan ikisi, tapınak yakınında bulunan ve biri çıplak, diğeri zırhlı olarak betimlenmiş, Leontophoroi (aslan taşıyıcılar) tipinde nadir örneklerdir. Çıplak kouros’un sol bacağında, Karya dilinde bir yazıt bulunmaktadır.
Kaynaklar:
Choiseul-Gouffier, M. G. F. 1782. Voyage Pittoresque de la Grece, Paris.
Fellows, C. 1839. A Journal Written During an Excursion in Asia Minor, London.
Kızıl, A. et al. 2016. “Eurômos : rapport préliminaire sur les travaux réalisés en 2015,” Anatolia Antiqua 24, 321-338.
Kızıl, A. ve L. Talatas. 2024. “Two Archaic Leontophoroi Statues from Euromos,” Revue Archéologique 2, 229-253.
Kızıl, A. ve M. Çur. 2025. “Euromos Antik Kenti 2022-2023 Yılları Çalışmaları,” Muğla Kazı ve Araştırmaları 1, ed. B. Söğüt , Ankara, pp. 93–106
Kızıl, A. ve M. Çur. 2025. “Euromos Antik Kenti Kazıları ve Araştırma Sonuçları Üzerine Güncel Bir Değerlendirme,” bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi 5/9, 117–139.
de Laborde, L. 1838. Voyage de l’Asie Mineure Par Mrs. Alexandere de Laborde, Becker, Hall et Leon de Laborde, Paris.
Görseller:
M. G. Choiseul-Gouffier, 1782
L. de Laborde, 1838
C. Fellows, 1839
Ertuğrul Anıl, 2009
Bora Bilgin, 2009, 2025, 2026
Tayfun Bilgin, 2026
Reha Özer, 2026