Antik Kaunos kenti, Köyceğiz ilçesine bağlı Çandır köyü yakınlarında yer almaktadır. Coğrafi olarak, Köyceğiz Gölü ile Akdeniz’i birbirine bağlayan Dalyan Çayı’nın (Kalbis) batı kıyısında konumlanmıştır. Kent, antik çağda Karia ile Likya bölgeleri arasında bir sınır yerleşimiydi. Dalyan Çayı bu iki bölgeyi ayıran doğal bir sınır oluşturmasına rağmen, Kaunos tarihsel olarak bir Karia kenti kabul edilmektedir; ancak egemenlik alanı zaman zaman Likya’nın etkisinde kalan veya onunla çekişmeli bölgeleri de kapsamıştır. Kentin topografyası, bir zamanlar denize doğru uzanan dil biçimli bir yarımadayı oluşturan teraslı bir çöküntü alanına hâkim durumdaki “Akropolis” ve “Küçük Akropolis” tepeleriyle tanımlanmaktadır. Dalyan Deltası’nın alüvyonlarla dolması sonucunda günümüzde denizden yaklaşık 3 km içeride kalmıştır.
Kent iki farklı adla bilinmektedir: Helenistik kaynaklardaki Kaunos (Caunus) ve yerel Karia dilindeki “Kbid”. Sikkeler ve yazıtlarda görülen Kbid adı, filolojik olarak su veya nehir anlamına gelen Karya/Luvi kökleriyle ilişkilendirilmekte olup, kentin suyla şekillenen coğrafyasını yansıtmaktadır. Herodot, Kaunosluların kendi kökenlerini Girit’e dayandırdıklarını ancak onların kendine özgü dilleri ve gelenekleri nedeniyle yerli Anadolu halkı olduklarını belirtmektedir. Bu değerlendirme, kentte bulunan ve Karya dilinin çözülmesinde büyük önem taşıyan Karca–Yunanca iki dilli stel ile de desteklenmektedir. Kentin dinsel yaşamı, çoğunlukla figürlü bir heykel yerine kutsal bir taş (baitylos) ile temsil edilen “Basileus Kaunios” (Kral Kaunos) adlı tanrı etrafında şekillenmiştir. Bu durum, Helen panteonundan farklı olarak yerel Anadolu kökenli bir kült geleneğine işaret etmektedir.
6. yüzyıldaki pers hâkimiyeti sonrasında Kaunos, MÖ 5. yüzyılda Persler ile Delos Birliği (Atina) üyeliği arasında gidip gelmiştir. Hekatomnos Hanedanı döneminde, özellikle Mausolos zamanında (MÖ 4. yüzyıl), Kaunos siyasal ve dinsel bir merkez olarak gelişmiş, mimari görünümünde yoğun bir Helenleşme yaşanmıştır. Büyük İskender sonrasında kent, Diadokhlar arasında el değiştirmiş; farklı dönemlerde Ptolemaioslar, Seleukoslar ve Rodos’un etkisi altında kalmıştır. Bir süre Rodos peraiası içinde yer almış, ancak zaman zaman bağımsız da kalmıştır.
Roma egemenliği altında Kaunos önce Asia Eyaleti’ne, ardından MS 1. yüzyılda Likya-Pamphylia Eyaleti’ne bağlanmıştır. Hristiyanlık döneminde Kaunos bir piskoposluk merkezi olmuştur. Kent, 7. yüzyıldaki Arap akınları ve sıtma salgınlarının ardından yavaş yavaş terk edilmiş, zamanla küçük bir yerleşime dönüşmüştür.
Antik kentin Kaunos olarak tanımlanması, 1840 yılında Britanyalı deniz subayı Rd. Hoskyn tarafından, üzerinde “Kaunos Halkı” ifadesi geçen bir yazıtın bulunmasıyla mümkün olmuştur. 1966 yılında başlatılan sistematik kazılar günümüzde de devam etmektedir.
Tahkim edilmiş yukarı kale (akropolis), Basileus Kaunios kültüne ait bir kutsal alanın kalıntılarını barındırmaktadır. Küçük Akropolis üzerinde ise, Thesmophoria festivali için kullanılmış Demeter Kutsal Alanı yer almaktadır.
Helenistik tiyatro, yaklaşık 5.000 kişilik kapasiteye sahiptir. Bu yapı, sahne dekorlarının değiştirilmesinde kullanılan döner üçgen prizma biçimindeki bir mekanizma olan Periaktos’a ait izleri koruması bakımından benzersizdir. Roma dönemi mühendis ve yazarı Vitruvius tarafından tanımlanan bu düzeneğin, arkeolojik olarak nadir tespit edilen bir örneğidir.
Yaklaşık MÖ 150 yılına tarihlenen ve yüzeyinde hassas bir geometrik ızgara bulunan dairesel yapı, başlangıçta kentsel planlama amacıyla kullanılan bir rüzgâr ölçüm düzeneği olarak yorumlanmışken, günümüzde bir astronomik gözlem platformu ya da “astrolab” olarak da değerlendirilmektedir.
Yerel Kral-Tanrı Basileus Kaunios’un kutsal Baitylos taşını barındıran Zeus Soteros Tapınağı ile Apollon Kutsal Alanı içinde yer alan ve kayaya oyulmuş Artemis Eleuthera kutsal alanı Kaunos’un dinsel mimarisini belirten yapılardır. Kentte ayrıca, denizcilerin güvenli yolculuk için dua ettikleri Agora Stoası içindeki Aphrodite Euploia Kutsal Alanı ve Küçük Akropolis üzerindeki doğurganlık festivalleriyle ilişkilendirilen Demeter terası gibi kült merkezleri de bulunmaktadır. Bu pagan miras, zamanla yerini Hristiyanlığa bırakmıştır; bunun en önemli örneklerinden biri, palaestra terası üzerinde yer alan ve oldukça iyi korunmuş 6. yüzyıla ait kubbeli kilisedir.
Kentin ticari merkezinde (agora), içinde Aphrodite Euploia Kutsal Alanı’nı da barındıran uzun bir stoa mevcuttur. Agora çeşmesi üzerinde bulunan uzun bir yazıt, Roma Dönemi’nde kentin ekonomisini canlandırmak amacıyla getirilen yeni gümrük düzenlemeleri ve vergi muafiyetlerini ayrıntılı biçimde belgelemektedir. İztuzu Plajı’nda yer alan tuzlada tıbbi ve mutfak amaçlı ihraç edilen ünlü “Kaunos Tuzu” üretilmiştir.
Kaunos Kaya Mezarları
Kaunos’un anıtsal kaya mezarları, MÖ 4. yüzyılda, Dalyan Çayı’na ve antik kıyı hattına bakan dik kireçtaşı yamaçlarına oyulmuştur. Kent genelinde yaklaşık 150 kaya mezarı bulunmakla birlikte, bunların en önemlileri İon düzeninde sütunlara, anta düzenlemelerine, alınlıklara ve frizlere sahip on beş “tapınak cepheli” kaya mezarıdır.
Bu mezarlar arasında en ünlü grup, altı anıtsal mezardan oluşmaktadır. Bu grup içinde yer alan büyük ve tamamlanmamış bir mezar, kaya mezarlarının antik dönemde yukarıdan aşağıya doğru oyularak nasıl inşa edildiğini göstermesi bakımından özellikle önemlidir. Anıtsal mezarların yanı sıra, kayalık yüzeylerde çok sayıda daha mütevazı gömüler veya ölü küllerini saklamak için kullanılmış, halk arasında “güvercin yuvası” olarak adlandırılan küçük, dikdörtgen biçimli nişler de yer almaktadır.
Kaynaklar:
Çörtük, U. 2024. “Cumhuriyetimizin 100. Yılında Kaunos-Kbid Kazıları,” Cumhuriyet’in 100. Yılında Dünden Bugüne Muğla I, ed. A. Karaca ve G. Mammadova, Muğla, 04–134.
Işık, C. 2020. “Geride Bırakılan 50 Yılın Arkeolojiye Kazandırdığı İlkleri ile Kaunos.” The Carians, From Seafarers to City Builders, ed. O. J. Henry ve A. Belgin-Henry, İstanbul, 422–445.
Roos, P. 2020. “Karia’nın Kayaya Oyulmuş Tapınak-Mezarları,” The Carians, From Seafarers to City Builders, ed. O. J. Henry ve A. Belgin-Henry, İstanbul, 284–295.
Öğün, B. et al. 2002, Kaunos. Kbid. 35 Yılın Araştırma Sonuçları (1966-2001), İzmir.
Görseller:
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Arkeoloji Bölümü, 2015
Ertuğrul Anıl, 2025
Bora Bilgin, 2025
Tayfun Bilgin, 2025
Reha Özer, 2025