Myndos (günümüzde Gümüşlük), Karia bölgesinde, Bodrum Yarımadası’nın batı ucunda yer alan önemli bir kıyı kentiydi. Tarih boyunca komşusu Halikarnassos’un gölgesinde kalmış olsa da, korunaklı limanları ve savunmaya elverişli konumu nedeniyle stratejik bir öneme sahipti. Yerleşim, küçük Asar Adası’nın (Tavşan Adası) surlarla ve günümüzde su altında kalmış yapılarla ana karaya bağlandığı bir “tombolo” oluşumuyla karakterize edilir; bu düzenleme çift liman sisteminin oluşmasını sağlamıştır.
19 .yüzyılda Kaptan Francis Beaufort, liman kalıntılarını gözlemleyerek alanın yerini belirlemiştir. Ancak kesin teşhis, 2005 yılı kazıları sırasında bulunan bir yazıt sayesinde doğrulanmıştır. Antik geleneklere göre Myndos, yarımadada kurulmuş sekiz Leleg kentinden biriydi. Araştırmalar yerleşim tarihinin Erken Tunç Çağı’na kadar uzandığını göstermektedir. Kent, Karia Satrapı Mausolos’un (MÖ 377–353) hükümdarlığı sırasında yeniden kurulmuş ve genişletilmiştir. Mausolos, diğer altı Leleg kentinin nüfusunu Halikarnassos’a taşırken, muhtemelen stratejik denizcilik konumu nedeniyle Myndos’u korumuş, kenti ızgara planlı bir düzen ve güçlü surlarla tahkim etmiştir.
MÖ 334 yılında Büyük İskender Myndos’u kuşatmış, ancak kenti ele geçirmeyi başaramayınca dikkatini Halikarnassos’a yöneltmiştir. Kent daha sonra Ptolemaioslar ve Rodoslular da dâhil olmak üzere çeşitli filolar için güvenli bir deniz üssü olarak hizmet vermiştir. Myndos, MÖ 2. yüzyılda Rodos’tan bağımsızlığını kazandıktan sonra kendi sikkelerini basmaya başlamıştır. Hristiyanlık döneminde kent Amyndos adıyla anılmış ve Karia Eparkhiyası içinde bir piskoposluk merkezi olmuştur. Şiddetli depremlerin ardından yerleşim Orta Çağ’da büyük ölçüde terk edilmiştir.
Alanın ilk belgelenmesi Beaufort (1811) tarafından yapılmış, daha sonra W. R. Paton ve J. L. Myres gibi araştırmacılar yazıtlardan ve tiyatro kalıntılarından söz etmişlerdir. G. E. Bean 1950 yılında liman kalıntılarını tanımlamıştır. Mustafa Şahin tarafından 2004 yılında başlatılan sistematik yüzey araştırmaları ve kazılar 2014 yılına kadar sürdürülmüştür.
Antik yerleşime ait yapıların çoğu, erken dönem gezginlerin söz ettiği tiyatro da dâhil olmak üzere günümüze ulaşmamıştır. Günümüze kalan mimari kalıntıların büyük bölümü ya su altında ya da kentin tahkim edilmiş uzantısı olarak işlev gören Asar Adası üzerindedir. Mausolos dönemine tarihlenen 155 metre uzunluğundaki bir sur duvarı adayı ana karaya bağlamaktadır. Kazılar sırasında adanın batı terasında bir sunak temeli ortaya çıkarılmıştır. Yakınlarda bulunan bir yazıt, İmparator Traianus’un babası Marcus Ulpius Traianus adına Apollon Archegetes’e (kurucu/koruyucu Apollon) adanmış bir adak yazıtını içermektedir. MS 5. yüzyıla tarihlenen, mozaik döşemeli üç nefli bir bazilika, ada üzerindeki daha eski pagan yapıların üzerine inşa edilmiştir. Mimari parçalar (İyon başlıkları ve arşitravlar), kutsal alana giriş sağlayan anıtsal bir propylonun da varlığına işaret etmektedir.
Kentin ana limanı olan Doğu Limanı’nın girişi, su altında kalmış bir dalgakıran niteliğindeki yapay bir mendirekle 117 metreye kadar daraltılmıştır. Bu yapının, Asar Adası’ndaki bir kuleyle bağlantılı zincirli bir savunma sistemini desteklediği düşünülmekte olup Mausolos dönemine tarihlenmektedir. Sualtı araştırmaları sonucunda 2012 yılında antik kaynaklarda daha önce hiç kaydedilmemiş olan Batı Limanı tespit edilmiştir. Bu limanda moloz yığma bir dalgakıran ve Roma Dönemi’ne ait bir batık kalıntısı bulunmaktadır.
Hagiasma (genellikle kutsal pınar veya ayazma olarak adlandırılır), ana karada günümüze ulaşan en belirgin yapıdır. Liman girişinin yakınında, akropolis tepesinin yamacında yer almaktadır. Yapı mozaik döşemelere ve dinsel motiflere sahiptir. Geç Antik Çağ’da bir kült merkezi ya da liman tesisi olarak kullanılmış olması muhtemeldir.
Kaynaklar:
Gülsefa, G. 2023. “Myndos-Asar Adası Mimari Kalıntılarının Işığında Olası Yapı Programı,” Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 24/44, 325-348.
Şahin, M. ve M. Seifert. 2014. “Myndos – Eine karische Hafenstadt an der kleinasiatischen Westküste,” Antike Welt 6, 46-57.
Dumankaya, O. ve S. Gündüz. 2016. “Myndos Sualtı Araştırmalarında Yeni Bir Keşif: Batı Limanı,” Myndos Araştırmaları – I: Myndos Kazı ve Araştırmaları 2004-2013, ed. D. Şahin, Bursa, 1-8.
Dumankaya, O. ve S. Gündüz. 2016. “Myndos Antik Kenti’nin Doğu Limanı ve Yapıları,” Myndos Araştırmaları – I: Myndos Kazı ve Araştırmaları 2004-2013, ed. D. Şahin, Bursa, 9-34.
Görseller:
G. Gülsefa, 2023
Bora Bilgin, 2025